SZKOLENIE DLA LEKARZY I TECHNIKÓW SPECJALIZUJĄCYCH SIĘ
W ZAKRESIE NEUROLOGII, PSYCHIATRII I REHABILITACJI
Przezczaszkowa stymulacja elektryczna (tES) uznawana jest za metodę bezpieczną i dobrze tolerowaną, pod warunkiem przestrzegania standardowych protokołów i zasad bezpieczeństwa. Jak każda interwencja medyczna, tES wiąże się z pewnymi potencjalnymi skutkami ubocznymi i wymaga odpowiedniego dostosowania do indywidualnych potrzeb pacjenta.
W tym artykule autorstwa specjalistki neurokognitywistyki, Weroniki Redos, skupiamy się na dwóch kluczowych aspektach terapii tES: bezpieczeństwie, gdzie omawiamy możliwe działania niepożądane, przeciwwskazania oraz sposoby minimalizacji ryzyka oraz indywidualizacji protokołów, czyli jak dobrać parametry stymulacji do konkretnego pacjenta i schorzenia, aby osiągnąć optymalne rezultaty. Nawet najlepsze urządzenie nie zastąpi wiedzy i czujności terapeuty. Dlatego właściwe przygotowanie merytoryczne personelu jest tak ważne dla sukcesu terapii.
Bezpieczeństwo terapii z wykorzystaniem tES
Na podstawie kilkunastu lat badań klinicznych można stwierdzić, że tDCS, tACS i inne formy tES cechują się bardzo niskim ryzykiem poważnych powikłań. Najczęściej występujące działania niepożądane są łagodne i szybko przemijają. Należą do nich m.in. lekkie mrowienie lub swędzenie skóry pod elektrodami, zaczerwienienie skóry w miejscu stymulacji, rzadziej występujące uczucie pieczenia skóry oraz sporadycznie ból głowy, zmęczenie czy niewielka bezsenność po sesji. Objawy te zazwyczaj ustępują w ciągu kilkunastu minut do paru godzin po zakończeniu stymulacji. Ważne jest właściwe przygotowanie elektrod (użycie przewodzącego żelu lub odpowiednio nasączonych gąbek) oraz ustawienie odpowiednich parametrów stymulacji, gdyż mogą one nasilać odczucia skórne.
Ciężkie działania niepożądane zdarzają się niezmiernie rzadko. Dotychczas odnotowano pojedynczy przypadek napadu padaczkowego u pacjenta pediatrycznego chorującego na epilepsję poddanego tDCS – choć nie ustalono jednoznacznie, czy stymulacja była bezpośrednią przyczyną napadu. Ponadto w niektórych badaniach z udziałem pacjentów z depresją odnotowano przejściowe pogorszenie nastroju w kierunku manii lub hipomanii po serii tDCS. Taki efekt obserwowano u osób z tendencją do zaburzeń dwubiegunowych, co sugeruje, że w tej grupie pacjentów należy zachować szczególną ostrożność i monitorować nastrój podczas stymulacji.
Trwałe uszkodzenia skóry (np. oparzenia pod elektrodami) zdarzają się wyjątkowo rzadko i zwykle są wynikiem błędu specjalisty prowadzącego stymulację. Dlatego tak istotne jest przestrzeganie instrukcji obsługi urządzeń i stosowanie się do protokołów bezpieczeństwa.
Przeciwwskazania i środki ostrożności w terapii tES
Do absolutnych przeciwwskazań tES zalicza się obecność aktywnej padaczki lub nietypowych zmian w zapisie EEG. Choć tES bywa badane jako terapia wspomagająca w padaczce, to istnieje teoretyczne ryzyko, że stymulacja może sprowokować napad. Dlatego osoby z nieustabilizowaną padaczką nie powinny być poddane tES poza kontrolowanymi warunkami badawczymi.
Kolejnym przeciwwskazaniem są wszczepione urządzenia elektroniczne, takie jak rozrusznik serca, a także pompy infuzyjne, bowiem prąd płynący podczas tES mógłby potencjalnie zakłócić pracę takich urządzeń. Nie wykonuje się stymulacji również u osób z metalowymi implantami w czaszce ze względu na możliwość nieprzewidywalnego rozkładu prądu
i lokalnego nagrzewania metalu.
Innym względnym przeciwwskazaniem jest ciąża – brak wystarczających danych o wpływie tES na płód powoduje, że zwykle unika się stymulacji u kobiet ciężarnych, chyba że potencjalne korzyści wyraźnie przewyższają ryzyko. Ostrożność zaleca się ponadto u osób
z poważnymi chorobami dermatologicznymi w miejscach montażu elektrod (np. aktywna łuszczyca na skórze głowy), bowiem podrażnienie skóry może być wówczas nasilone.
W przypadku dzieci i młodzieży, tES stosuje się tylko pod nadzorem specjalistów i często w ramach protokołów badawczych. Nowoczesne urządzenia takie jak QVITI CorStim tES oraz Stymulator Solterix tDCS posiadają rejestrację do użytku klinicznego zarówno u dorosłych, jak i u dzieci – odpowiednio przeszkolony personel może więc stosować je także u pacjentów pediatrycznych.
Indywidualizacja protokołów tES
Skuteczność stymulacji może różnić się znacznie między pacjentami w zależności od ich wieku, struktury mózgu, profilu choroby, a nawet uwarunkowań genetycznych czy przyjmowanych leków. Dlatego jedną z najważniejszych zasad jest personalizacja protokołów tES. Co to oznacza w praktyce?
1. Dobór odpowiedniego miejsca stymulacji (montaż elektrod) – w zależności od celu terapii, elektrody umieszcza się nad określonymi obszarami kory mózgowej. Często wykorzystuje się standardowe systemy lokalizacji (np. system 10–20) w celu powtarzalnego i precyzyjnego montażu. Przed rozpoczęciem terapii warto wykonać ocenę neurologiczną lub neurofizjologiczną pacjenta, np. badanie EEG lub QEEG (ilościowe EEG). Pozwala to zidentyfikować ewentualne nieprawidłowości w czynności mózgu i lepiej zaplanować strefy stymulacji.
2. Dostosowanie parametrów stymulacji – odpowiednie ustawienie natężenia prądu, czasu trwania sesji oraz liczby powtórzeń. Standardowo stosowane natężenie (1–2 mA), czas stymulacji (zwykle 20 minut) oraz liczba i częstotliwość sesji mogą być modyfikowane w zależności od tolerancji pacjenta i odpowiedzi klinicznej. Plan terapii powinien być na bieżąco oceniany i modyfikowany jeśli nie przynosi założonych efektów.
3. Uwzględnienie terapii skojarzonej – tES często łączy się z rehabilitacją, treningami poznawczymi czy farmakoterapią. Każdy z tych elementów trzeba dopasować czasowo i merytorycznie, aby ich efekty się sumowały, a nie zniwelowały.
W osiągnięciu wysokiego stopnia personalizacji pomagają nam nowoczesne urządzenia tES, wyposażone w zaawansowane opcje konfiguracji. Przykładowo, aparat QVITI CorStim tES posiada intuicyjny interfejs dotykowy, który umożliwia szybkie ustawienie pożądanych parametrów oraz zapisywanie gotowych protokołów dla kolejnych sesji z tym samym pacjentem.
Rola terapeuty i szkolenia
Indywidualizacja protokołu tES wymaga od terapeuty solidnego przygotowania merytorycznego. Niezbędna jest wiedza z zakresu neuroanatomii, neurofizjologii oraz doświadczenie kliniczne w pracy z pacjentami. W AKSON Centrum Edukacji podczas szkoleń
z tDCS kładziemy nacisk nie tylko na obsługę aparatury, ale przede wszystkim na praktyczne aspekty doboru parametrów u różnych pacjentów.
Podsumowując, bezpieczeństwo i indywidualizacja to fundamenty skutecznej terapii tES. Tylko świadome i odpowiedzialne podejście terapeuty gwarantuje, że pacjent skorzysta z tES w maksymalnym stopniu i nie doświadczy niepotrzebnego dyskomfortu.
AUTORKA: Weronika Redos – specjalistka neurokognitywistyki, autorka współpracująca z AKSON Centrum Edukacji