Artykuł przygotowała dr n. biol. Weronika Dębowska – doktor neurobiologii i uznana dydaktyk, specjalizująca się w klinicznym zastosowaniu metod neurostymulacji, w tym TMS i tES. Ukończyła akredytowane szkolenia międzynarodowe (UEMS, EACCME), a także uzyskała certyfikat klinicznego zastosowania oraz trenerski pod patronatem European Society for Brain Stimulation, potwierdzające jej biegłość w najnowszych protokołach terapeutycznych i standardach bezpieczeństwa.
Publikujemy ten artykuł w ramach Żółtego Września – międzynarodowej kampanii poświęconej profilaktyce samobójstw i zdrowiu psychicznemu. tES (tDCS) to metoda o dobrej dostępności, niskim koszcie i możliwości prowadzenia sesji w domu pacjenta pod nadzorem – warto więc wiedzieć, komu realnie może pomóc. Równie ważne jest uczciwe zaznaczenie, gdzie kończą się jej możliwości i kiedy nie powinna opóźniać skuteczniejszego leczenia.
Czym jest tES (tDCS)? Mechanizm działania stymulacji prądem stałym
Przezczaszkowa stymulacja elektryczna (tES) podaje słaby prąd przez elektrody skórne. tDCS wykorzystuje prąd stały, tACS – zmienny, a tRNS – losowy. Inaczej niż rTMS, tDCS nie wywołuje potencjałów czynnościowych: przesuwa potencjał spoczynkowy i zmienia szansę odpowiedzi neuronu. Reguła „anoda pobudza, katoda hamuje” to heurystyka; efekt zależy od orientacji neuronów, montażu, dawki, stanu mózgu i leków.
Zabiegi tES, w tym tDCS, wykonywane są przy użyciu certyfikowanej aparatury do neurostymulacji – ofertę systemów terapeutycznych tDCS znajdziesz na stronie elmiko.pl – systemy terapeutyczne tDCS.
Jak tDCS wpływa na sieci neuronalne mózgu? Od elektrody do efektu klinicznego
Efekty po sesji przypominają plastyczność LTP/LTD i zależą m.in. od receptorów NMDA, wapnia, GABA oraz BDNF. tDCS nie „włącza lewego DLPFC”: prąd jest rozproszony, a zmiana pobudliwości grzbietowo-bocznej kory przedczołowej (DLPFC) propaguje się do obręczy i struktur limbicznych [1]. Celem jest raczej zmiana dynamiki między siecią stanu domyślnego (DMN; autoreferencja i ruminacje), centralną siecią wykonawczą (CEN; kontrola poznawcza) i siecią istotności (salience).
Że jest to realny efekt sieciowy, a nie metafora, pokazały wczesne badania obrazowe. W eksperymencie z użyciem obrazowania rezonansu magnetycznego w spoczynku u zdrowych ochotników pojedyncza 20-minutowa sesja 2 mA nad DLPFC zmieniła siłę połączeń funkcjonalnych w sieciach wielkoskalowych, w tym w DMN – a więc daleko poza obszarem pod elektrodą [2]. Rzeczywisty rozkład pola zależy jednak od anatomii konkretnej głowy, grubości czaszki i przestrzeni płynowych. W analizie dodatkowej ELECT-TDCS modelowanie pola wiązało jego natężenie w okolicach przedczołowych z poprawą kliniczną, choć na bardzo małej grupie 16 osób [3]. Innymi słowy: ten sam montaż u dwóch pacjentów nie oznacza tej samej dawki w mózgu. To wiarygodny model mechanizmu, ale wciąż nie walidowany biomarker kwalifikacji.
Skuteczność tDCS w depresji – co mówią badania?
Aktywna tDCS przeciętnie przewyższa sham, lecz efekt jest mały lub umiarkowany. W pierwszej metaanalizie danych indywidualnych (IPD; 6 RCT, 289 osób) odpowiedź uzyskano u 34% vs 19% (NNT 7), a remisję u 23,1% vs 12,7% (NNT 9) [4]. Aktualizacja (9 badań, 572 osoby) dała odpowiednio NNT 9 i 13 oraz efekt 0,31 [5]. Najnowsza IPD-MA (18 zbiorów, 1246 osób) wykazała Hedgesa 0,24 i OR odpowiedzi 1,33, lecz bez istotnej przewagi w remisji; większe próby dawały mniejsze różnice [6]. NNT zależy więc od populacji, protokołu i odpowiedzi placebo.
Duże próby dobrze pokazują tę niejednorodność. W SELECT-TDCS (120 osób; układ czynnikowy) połączenie tDCS z sertraliną 50 mg było skuteczniejsze niż każda interwencja osobno, a sama tDCS przewyższała podwójne placebo; odnotowano jednak 7 epizodów manii/hipomanii, z czego 5 w grupie łączonej [7]. W ELECT-TDCS (245 osób) 2 mA przez 30 minut, 15 sesji codziennych i 7 cotygodniowych zmniejszyło HDRS-17 o 9,0 pkt wobec 5,8 pkt po placebo, ale nie wykazano nie mniejszej skuteczności względem escitalopramu, który dał spadek o 11,3 pkt [8].
W zdalnym badaniu Woodham i wsp. 174 dorosłych wykonywało w domu 30-minutowe sesje 2 mA: pięć tygodniowo przez 3 tygodnie, potem trzy przez 7 tygodni, anoda nad lewym, katoda nad prawym DLPFC. Spadek HDRS wyniósł 9,41 vs 7,14 pkt po sham; rezygnacje były podobne [9]. Był to protokół ze szkoleniem, blokadami dawki i nadzorem, nie DIY.
Im większa lekooporność, tym ostrożniejsza prognoza. W małym RCT Bennabi i wsp. 10 sesji po 2 mA w ciągu 5 dni nie przewyższyło sham u 24 osób z depresją lekooporną [10]. Międzynarodowe badanie Loo i wsp. (130 osób, 20 sesji, 2,5 mA) również nie wykazało przewagi aktywnej stymulacji w depresji jedno- ani dwubiegunowej; możliwe, że użyty sham nie był całkowicie biologicznie obojętny [11]. W wieloośrodkowym DepressionDC u osób bez odpowiedzi na co najmniej jeden lek dodanie 6 tygodni tDCS do stabilnego SSRI dało praktycznie taki sam spadek MADRS jak sham: −8,2 vs −8,0 pkt [12]. tDCS nie powinna zatem zastępować rTMS ani EKT w zaawansowanej lekooporności.
tDCS w depresji dwubiegunowej – co pokazało badanie BETTER
W depresji dwubiegunowej dane są skąpe. W BETTER (59 osób na stabilnym leczeniu) 10 sesji 2 mA i dwie podtrzymujące zwiększyły skumulowaną odpowiedź: 67,6% vs 30,4% (NNT 2,69), ale nie remisję; przełączenia fazy nie były częstsze niż po sham [13]. Mała próba nie usuwa ryzyka manii: potrzebne są stabilizacja farmakologiczna i monitoring snu, napędu oraz drażliwości.
Kwalifikacja pacjenta do tDCS – kto odniesie korzyść z terapii?
Skoro efekt grupowy jest umiarkowany, kluczowe staje się pytanie o to, kto odnosi korzyść. Odpowiedź jest rozczarowująca: nie mamy zwalidowanego predyktora. W analizie łączącej trzy badania (171 pacjentów z depresją jedno- i dwubiegunową) ani wiek, ani płeć, ani rozpoznanie nie różnicowały odpowiedzi; wyraźniejszy związek z poprawą wykazały natomiast wyjściowe nasilenie zaburzeń poznawczych i spowolnienia, a słabszy – lęku i somatyzacji [14]. To sygnał wstępny, a nie narzędzie kwalifikacyjne. W praktyce zostaje selekcja negatywna: wykluczamy tych, u których ryzyko lub pilność wskazują na inną metodę, a pierwsze 2–3 tygodnie traktujemy jako próbę terapeutyczną z zaplanowanym punktem decyzyjnym.
Rozmowa o oczekiwaniach jest częścią interwencji. Szansa, że tDCS pomoże bardziej niż stymulacja pozorowana, jest realna, ale odsetek remisji nie jest wysoki, a poprawa pojawia się zwykle po kilku tygodniach, nie po kilku sesjach. Obietnica „resetu mózgu” czy „naturalnej alternatywy dla leków” buduje rozczarowanie, które zwiększa ryzyko porzucenia całego leczenia.
W praktyce klinicznej pomocna bywa dodatkowa diagnostyka funkcjonalna mózgu – zapis QEEG, wykorzystywany m.in. w planowaniu protokołów neurostymulacji, można wykonać jako pacjent w Gabinecie EEG NEURODIAGNOSTYKA.
Protokół tDCS w praktyce – parametry i przebieg terapii
Najczęściej stosuje się 2 mA przez 20–30 minut, zwykle 10–20 sesji w dni robocze. Klasyczny montaż to anoda F3 (lewy DLPFC) oraz katoda F4 (prawy DLPFC) albo prawa okolica nadoczodołowa. „Dawkę” współtworzą też rozmiar elektrod, gęstość prądu, rampy, ładunek i odstępy. Sesje podtrzymujące bywają stosowane raz–dwa razy tygodniowo, lecz optimum nie jest ustalone.
Łączenie z terapią poznawczo-behawioralną lub treningiem poznawczym może „primować” aktywną sieć, lecz synergia nie jest automatyczna. W PsychotherapyPlus (148 osób) tDCS nie zwiększyła skuteczności grupowej CBT względem CBT z sham ani samej CBT [15]. Znaczenie mogą mieć synchronizacja, zadanie i fenotyp.
Bezpieczeństwo tDCS – działania niepożądane i przeciwwskazania
Dominują przemijające mrowienie, świąd, pieczenie, rumień, ból głowy i zmęczenie. Konsensus Antal i wsp. nie znalazł poważnych zdarzeń przypisanych tES w ponad 18 000 sesji; rzadkie oparzenia wiązano głównie ze złym kontaktem elektrody, a epizody manii/hipomanii nie zdarzają się często i nie ma pewności, że są wprost wynikiem stymulacji [16]. Kontrola skóry, zwilżenie, pozycja elektrod, impedancja i zakaz ich przesuwania przy płynącym prądzie są obowiązkowe.
Lista przeciwwskazań zależy od urządzenia. Szczególnej oceny wymagają implanty elektroniczne lub metal w obrębie głowy/toru prądu, uszkodzona skóra, ubytki czaszki, niestabilna padaczka, ciąża, mania, psychoza i wysokie ryzyko samobójcze. Zmiana fazy, omdlenie, napad lub uszkodzenie skóry wymagają przerwania sesji i pilnej oceny.
Regulacje prawne tDCS – certyfikacja CE, FDA i przepisy w Polsce
Wytyczne bywają cytowane błędnie. Europejskie zalecenia z 2017 r. przyznawały poziom B protokołowi w depresji bez lekooporności [17], natomiast Fregni i wsp. w 2021 r. sklasyfikowali tDCS w depresji jako poziom A, z zastrzeżeniem ograniczonego efektu [18]. Litera wytycznej nie oznacza równoważności z lekiem, TMS lub terapią elektrowstrząsową (EKT).
Informacja o „braku FDA” jest nieaktualna: 8 grudnia 2025 r. FDA zatwierdziła PMA Flow FL-100 dla dorosłych z umiarkowanym–ciężkim epizodem MDD, nieuznanych za lekoopornych, w mono- lub terapii dodanej [19]. W UE Flow ma CE klasy IIa [20], a Sooma – certyfikację MDR [21]; Neuroelectrics Starstim jest platformą badawczą [22]. W Polsce obowiązują MDR 2017/745 i ustawa z 7 kwietnia 2022 r. [23]. CE nie jest rekomendacją kliniczną ani gwarancją refundacji.
tDCS a rTMS i terapia elektrowstrząsowa – porównanie skuteczności metod neurostymulacji
Najlepszym dostępnym porównaniem jest metaanaliza sieciowa 113 badań obejmujących 6750 pacjentów, w której dziesięć strategii stymulacji przewyższyło sham. Hierarchia jest tu wymowna: EKT dwuskroniowa uzyskała OR odpowiedzi 8,91, wysokodawkowa prawostronna jednostronna EKT – 7,27, obustronna rTMS – 4,92, wysokoczęstotliwościowa lewostronna rTMS – 3,17, a tDCS – 2,65 [24]. Szerokie przedziały ufności nakazują ostrożność w rankingowaniu, ale kierunek jest spójny z praktyką: im silniejsza i bardziej ogniskowa interwencja, tym większy efekt i tym większe wymagania organizacyjne.
Dla skali: w metaanalizie 29 badań z 1371 pacjentami wysokoczęstotliwościowa rTMS dała odpowiedź u 29,3% wobec 10,4% po sham (NNT 6) i remisję u 18,6% wobec 5% (NNT 8) [25].
O klinicznym zastosowaniu rTMS w depresji lekoopornej piszemy szerzej w artykule „TMS w depresji lekoopornej – realna opcja, gdy farmakoterapia zawodzi”.
Praktyczny wniosek jest taki: tDCS najlepiej traktować jako uzgodnione z psychiatrą uzupełnienie terapii u dorosłego z depresją niepsychotyczną, zwłaszcza bez wielokrotnej lekooporności – tam, gdzie zaletą jest dostępność, niski koszt, dobra tolerancja i możliwość prowadzenia w domu. rTMS jest bardziej ogniskowa i ma ugruntowane miejsce w lekooporności, lecz wymaga codziennych wizyt w ośrodku. EKT pozostaje najskuteczniejsza w ciężkiej depresji, zwłaszcza psychotycznej, katatonicznej lub z zagrożeniem życia; tDCS nie jest jej „łagodnym zamiennikiem”, a opóźnianie EKT u pacjenta w stanie zagrożenia jest błędem w sztuce.
Rola terapeuty i granice kompetencji w terapii tDCS
Pacjent powinien usłyszeć różnicę między „lepiej niż sham” a „dużą szansą remisji”, alternatywy i plan eskalacji. Trzeba udokumentować diagnozę, manię w wywiadzie, próby lekowe, suicydalność, skórę, implanty, wynik bazowy i termin oceny. Leczenie domowe wymaga wyrobu medycznego, szkolenia, blokady dawki, rejestru sesji i kontaktu alarmowego. DIY (ang. do it yourself) oznacza nieznane pole, błędny montaż, oparzenie i ryzyko opóźnienia skutecznej terapii.
Psychoterapeuta bez uprawnień medycznych nie kwalifikuje do neurostymulacji ani nie prowadzi jej samodzielnie, ma jednak realne zadania: rozpoznaje niepokojące sygnały, wspiera regularność sesji, monitoruje nastrój i sen między wizytami psychiatrycznymi oraz pomaga odróżnić poprawę od efektu oczekiwania.
Ograniczenia badań nad tDCS i kierunki rozwoju metody
Badania różnią się populacją, lekami, montażem, dawką i punktem końcowym. Mrowienie i rumień mogą zdradzać przydział, a odpowiedź na sham bywa duża (Hedges g 1,09) i wiąże się z ryzykiem błędu zaślepienia [26]. Małe próby, stronniczość publikacyjna, krótkie obserwacje i słabsze efekty w dużych replikacjach ograniczają pewność.
Przyszłość to indywidualne modelowanie pola, montaże wielokanałowe, biomarkery i pętla zamknięta dostosowująca fazę lub dawkę do EEG. tACS może synchronizować oscylacje, a tRNS wykorzystywać szum; metaanaliza z 2025 r. sugeruje efekt tACS, ale na znacznie mniejszej liczbie prób niż tDCS [27]. Standardem pozostają właściwy pacjent, zweryfikowany wyrób, mierzalny cel i monitoring.
W kontekście Żółtego Września warto podkreślić: tDCS nie zastępuje pilnej interwencji u pacjenta w kryzysie suicydalnym – w takich sytuacjach właściwą drogą pozostają rTMS, terapia elektrowstrząsowa lub hospitalizacja. Tam, gdzie ryzyko nie jest bezpośrednie, tDCS może być dobrze tolerowanym, dostępnym elementem szerszego planu leczenia.
Warto pamiętać, że w doborze pacjentów do neurostymulacji pomocna bywa dodatkowa diagnostyka – o tym, co zapis QEEG mówi o zaburzeniach nastroju, piszemy w artykule „Co zapis QEEG mówi o depresji – diagnostyka zaburzeń nastroju jako pierwszy krok” autorstwa Weroniki Redos.
Chcesz dowiedzieć się więcej o klinicznym zastosowaniu tES/tDCS i kwalifikacji pacjentów do terapii? Zapraszamy na szkolenie AKSON Centrum Edukacji „TES – nieinwazyjna stymulacja elektryczna mózgu w praktyce klinicznej i rehabilitacyjnej” – najbliższy termin: 05–06.12.2026. Kontakt ws. terminów: akson@akson-edu.pl.
WIEDZA, KTÓRA POMAGA.
AUTORKA: Dr n. biol. Weronika Dębowska – doktor neurobiologii i uznana dydaktyk, specjalizująca się w klinicznym zastosowaniu TMS. Ukończyła akredytowane szkolenia międzynarodowe (UEMS, EACCME), potwierdzające jej biegłość w najnowszych protokołach terapeutycznych i standardach bezpieczeństwa.
Bibliografia
1. Stagg CJ, Antal A, Nitsche MA. Physiology of transcranial direct current stimulation. Journal of ECT. 2018;34(3):144–152. doi:10.1097/YCT.0000000000000510 – https://doi.org/10.1097/YCT.0000000000000510
2. Peña-Gómez C, Sala-Lonch R, Junqué C, Clemente IC, Vidal D, Bargalló N, Falcón C, Valls-Solé J, Pascual-Leone A, Bartrés-Faz D. Modulation of large-scale brain networks by transcranial direct current stimulation evidenced by resting-state functional MRI. Brain Stimulation. 2012;5(3):252–263. doi:10.1016/j.brs.2011.08.006 – https://doi.org/10.1016/j.brs.2011.08.006
3. Suen PJC, Doll S, Batistuzzo MC, Busatto G, Razza LB, Padberg F, Mezger E, Bulubas L, Keeser D, Deng Z-D, Brunoni AR. Association between tDCS computational modeling and clinical outcomes in depression: data from the ELECT-TDCS trial. European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience. 2021;271(1):101–110. doi:10.1007/s00406-020-01127-w – https://doi.org/10.1007/s00406-020-01127-w
4. Brunoni AR, Moffa AH, Fregni F, Palm U, Padberg F, Blumberger DM, Daskalakis ZJ, Bennabi D, Haffen E, Alonzo A, Loo CK. Transcranial direct current stimulation for acute major depressive episodes: meta-analysis of individual patient data. British Journal of Psychiatry. 2016;208(6):522–531. doi:10.1192/bjp.bp.115.164715 – https://doi.org/10.1192/bjp.bp.115.164715
5. Moffa AH, Martin D, Alonzo A, Bennabi D, Blumberger DM, Benseñor IM, Daskalakis Z, Fregni F, Haffen E, Lisanby SH, Padberg F, Palm U, Razza LB, Sampaio-Junior B, Loo C, Brunoni AR. Efficacy and acceptability of transcranial direct current stimulation (tDCS) for major depressive disorder: an individual patient data meta-analysis. Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry. 2020;99:109836. doi:10.1016/j.pnpbp.2019.109836 – https://doi.org/10.1016/j.pnpbp.2019.109836
6. Razza LB, Luethi MS, Moffa AH, Aust S, Blumberger DM, Brunelin J, Burkhardt G, Chiarenza C, Loo CK, Moirand R, Myung W, Nord CL, Palm U, Segrave R, Valiengo L, Padberg F, Paim Diaz A, Brunoni AR, Vanderhasselt M-A. Efficacy of transcranial direct current stimulation for depression: individual patient data meta-analysis. British Journal of Psychiatry. 2026;1–10 (publikacja online przed drukiem). doi:10.1192/bjp.2025.10511 – https://doi.org/10.1192/bjp.2025.10511
7. Brunoni AR, Valiengo L, Baccaro A, Zanão TA, de Oliveira JF, Goulart A, Boggio PS, Lotufo PA, Benseñor IM, Fregni F. The sertraline vs electrical current therapy for treating depression clinical study: results from a factorial, randomized, controlled trial. JAMA Psychiatry. 2013;70(4):383–391. doi:10.1001/2013.jamapsychiatry.32 – https://doi.org/10.1001/2013.jamapsychiatry.32
8. Brunoni AR, Moffa AH, Sampaio-Junior B, Borrione L, Moreno ML, Fernandes RA, Veronezi BP, Nogueira BS, Aparicio LVM, Razza LB, Chamorro R, Tort LC, Fraguas R, Lotufo PA, Gattaz WF, Fregni F, Benseñor IM; ELECT-TDCS Investigators. Trial of electrical direct-current therapy versus escitalopram for depression. New England Journal of Medicine. 2017;376(26):2523–2533. doi:10.1056/NEJMoa1612999 – https://doi.org/10.1056/NEJMoa1612999
9. Woodham RD, Selvaraj S, Lajmi N, Hobday H, Sheehan G, Ghazi-Noori AR, Lagerberg PJ, Rizvi M, Kwon SS, Orhii P, Maislin D, Hernandez L, Machado-Vieira R, Soares JC, Young AH, Fu CHY. Home-based transcranial direct current stimulation treatment for major depressive disorder: a fully remote phase 2 randomized sham-controlled trial. Nature Medicine. 2025;31(1):87–95. doi:10.1038/s41591-024-03305-y – https://doi.org/10.1038/s41591-024-03305-y
10. Bennabi D, Nicolier M, Monnin J, Tio G, Pazart L, Vandel P, Haffen E. Pilot study of feasibility of the effect of treatment with tDCS in patients suffering from treatment-resistant depression treated with escitalopram. Clinical Neurophysiology. 2015;126(6):1185–1189. doi:10.1016/j.clinph.2014.09.026 – https://doi.org/10.1016/j.clinph.2014.09.026
11. Loo CK, Husain MM, McDonald WM, Aaronson S, O’Reardon JP, Alonzo A, Weickert CS, Martin DM, McClintock SM, Mohan A, Lisanby SH; International Consortium of Research in tDCS (ICRT). International randomized-controlled trial of transcranial direct current stimulation in depression. Brain Stimulation. 2018;11(1):125–133. doi:10.1016/j.brs.2017.10.011 – https://doi.org/10.1016/j.brs.2017.10.011
12. Burkhardt G, Kumpf U, Crispin A, Goerigk S, Andre E, Plewnia C, Brendel B, Fallgatter A, Langguth B, Abdelnaim M, Hebel T, Normann C, Frase L, Zwanzger P, Diemer J, Kammer T, Schönfeldt-Lecuona C, Kamp D, Bajbouj M, Behler N, Wilkening A, Nenov-Matt T, Dechantsreiter E, Keeser D, Bulubas L, Palm U, Blankenstein C, Mansmann U, Falkai P, Brunoni AR, Hasan A, Padberg F. Transcranial direct current stimulation as an additional treatment to selective serotonin reuptake inhibitors in adults with major depressive disorder in Germany (DepressionDC): a triple-blind, randomised, sham-controlled, multicentre trial. The Lancet. 2023;402(10401):545–554. doi:10.1016/S0140-6736(23)00640-2 – https://doi.org/10.1016/S0140-6736(23)00640-2
13. Sampaio-Junior B, Tortella G, Borrione L, Moffa AH, Machado-Vieira R, Cretaz E, da Silva AF, Fraguas R, Aparício LV, Klein I, Lafer B, Goerigk S, Benseñor IM, Lotufo PA, Gattaz WF, Brunoni AR. Efficacy and safety of transcranial direct current stimulation as an add-on treatment for bipolar depression: a randomized clinical trial. JAMA Psychiatry. 2018;75(2):158–166. doi:10.1001/jamapsychiatry.2017.4040 – https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2017.4040
14. D’Urso G, Dell’Osso B, Rossi R, Brunoni AR, Bortolomasi M, Ferrucci R, Priori A, de Bartolomeis A, Altamura AC. Clinical predictors of acute response to transcranial direct current stimulation (tDCS) in major depression. Journal of Affective Disorders. 2017;219:25–30. doi:10.1016/j.jad.2017.05.019 – https://doi.org/10.1016/j.jad.2017.05.019
15. Aust S, Brakemeier E-L, Spies J, Herrera-Melendez AL, Kaiser S, Fallgatter AJ, Plewnia C, Mayer J, Dechantsreiter M, Burkhardt G, Strauß M, Mauche N, Normann C, Frase L, Boehringer S, Padberg F, Bajbouj M. Efficacy of augmentation of cognitive behavioral therapy with transcranial direct current stimulation for depression: a randomized clinical trial. JAMA Psychiatry. 2022;79(6):528–537. doi:10.1001/jamapsychiatry.2022.0696 – https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2022.0696
16. Antal A, Alekseichuk I, Bikson M, Brockmöller J, Brunoni AR, Chen R, Cohen LG, Dowthwaite G, Ellrich J, Flöel A, Fregni F, George MS, Hamilton R, Haueisen J, Herrmann CS, Hummel FC, Lefaucheur JP, Liebetanz D, Loo CK, McCaig CD, Miniussi C, Miranda PC, Moliadze V, Nitsche MA, Nowak R, Padberg F, Pascual-Leone A, Poppendieck W, Priori A, Rossi S, Rossini PM, Rothwell J, Rueger MA, Ruffini G, Schellhorn K, Siebner HR, Ugawa Y, Wexler A, Ziemann U, Hallett M, Paulus W. Low intensity transcranial electric stimulation: safety, ethical, legal regulatory and application guidelines. Clinical Neurophysiology. 2017;128(9):1774–1809. doi:10.1016/j.clinph.2017.06.001 – https://doi.org/10.1016/j.clinph.2017.06.001
17. Lefaucheur J-P, Antal A, Ayache SS, Benninger DH, Brunelin J, Cogiamanian F, Cotelli M, De Ridder D, Ferrucci R, Langguth B, Marangolo P, Mylius V, Nitsche MA, Padberg F, Palm U, Poulet E, Priori A, Rossi S, Schecklmann M, Vanneste S, Ziemann U, Garcia-Larrea L, Paulus W. Evidence-based guidelines on the therapeutic use of transcranial direct current stimulation (tDCS). Clinical Neurophysiology. 2017;128(1):56–92. doi:10.1016/j.clinph.2016.10.087 – https://doi.org/10.1016/j.clinph.2016.10.087
18. Fregni F, El-Hagrassy MM, Pacheco-Barrios K, Carvalho S, Leite J, Simis M, Brunelin J, Nakamura-Palacios EM, Marangolo P, Venkatasubramanian G, San-Juan D, Caumo W, Bikson M, Brunoni AR; Neuromodulation Center Working Group. Evidence-based guidelines and secondary meta-analysis for the use of transcranial direct current stimulation in neurological and psychiatric disorders. International Journal of Neuropsychopharmacology. 2021;24(4):256–313. doi:10.1093/ijnp/pyaa051 – https://doi.org/10.1093/ijnp/pyaa051
19. U.S. Food and Drug Administration. Premarket approval (PMA) P230024 – Flow FL-100 transcranial direct current stimulation system. Decyzja z 8 grudnia 2025 r. Dostęp: 15 września 2026 r. – https://www.accessdata.fda.gov/scripts/cdrh/cfdocs/cfpma/pma.cfm?id=P230024
20. Flow Neuroscience. Healthcare professionals – Flow tDCS headset: informacje kliniczne i regulacyjne. Dostęp: 15 września 2026 r. – https://hcp.flowneuroscience.com/
21. Sooma Medical. Sooma becomes the first tDCS device manufacturer to receive European MDR certification. 2021. Dostęp: 15 września 2026 r. – https://soomamedical.com/sooma-becomes-the-first-tdcs-device-manufacturer-to-receive-european-mdr-certification/
22. Neuroelectrics. Starstim – research neurostimulation platform. Dostęp: 15 września 2026 r. – https://www.neuroelectrics.com/products/research/starstim
23. Ustawa z dnia 7 kwietnia 2022 r. o wyrobach medycznych. Dz.U. 2022 poz. 974. Internetowy System Aktów Prawnych. Dostęp: 15 września 2026 r. – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20220000974
24. Mutz J, Vipulananthan V, Carter B, Hurlemann R, Fu CHY, Young AH. Comparative efficacy and acceptability of non-surgical brain stimulation for the acute treatment of major depressive episodes in adults: systematic review and network meta-analysis. BMJ. 2019;364:l1079. doi:10.1136/bmj.l1079 – https://doi.org/10.1136/bmj.l1079
25. Berlim MT, van den Eynde F, Tovar-Perdomo S, Daskalakis ZJ. Response, remission and drop-out rates following high-frequency repetitive transcranial magnetic stimulation (rTMS) for treating major depression: a systematic review and meta-analysis of randomized, double-blind and sham-controlled trials. Psychological Medicine. 2014;44(2):225–239. doi:10.1017/S0033291713000512 – https://doi.org/10.1017/S0033291713000512
26. De Smet S, Nikolin S, Moffa AH, Suen P, Vanderhasselt M-A, Brunoni AR, Razza LB. Determinants of sham response in tDCS depression trials: a systematic review and meta-analysis. Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry. 2021;109:110261. doi:10.1016/j.pnpbp.2021.110261 – https://doi.org/10.1016/j.pnpbp.2021.110261
27. Ren C, Pagali SR, Wang Z, Kung S, Boyapati RB, Islam K, Li JW, Shelton KM, Waniger A, Rydberg AM, Hassett LC, Croarkin PE, Lundstrom BN, Pascual-Leone A, Lapid MI. Transcranial electrical stimulation in treatment of depression: a systematic review and meta-analysis. JAMA Network Open. 2025;8(6):e2516459. doi:10.1001/jamanetworkopen.2025.16459 – https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2025.16459