EEG Biofeedback, znany również jako neurofeedback, jest jedną z najlepiej przebadanych, niefarmakologicznych metod terapii ADHD. Pierwsze udokumentowane zastosowania tej metody w grupie pacjentów z ADHD sięgają lat siedemdziesiątych XX wieku. Obecnie nasza wiedza na temat zastosowania i skuteczności neurofeedbacku opiera się na wielu badaniach kontrolnych i metaanalizach, które pozwalają ocenić skuteczność poszczególnych protokołów terapeutycznych. Mimo to ocena efektywności neurofeedbacku w ADHD pozostaje jednym z częściej omawianych tematów w neuropsychiatrii – szczególnie ze względu na zróżnicowaną jakość metodologiczną badań.
W najnowszym artykule, autorstwa specjalistki neurokognitywistyki Weroniki Redos, przyglądamy się temu, co aktualna literatura mówi o skuteczności EEG Biofeedbacku w ADHD. Omawiamy, jakie protokoły mają największe uzasadnienie naukowe, na czym polegają różnice między nimi oraz jak trwałe są ich wyniki terapeutyczne.
Najczęściej stosowane protokoły EEG Biofeedback w ADHD i różnice między nimi
Październik to Międzynarodowy Miesiąc Świadomości ADHD (Zespołu Nadpobudliwości Psychoruchowej z Deficytem Uwagi). W terapii pacjentów z ADHD wyodrębniamy obecnie kilka protokołów EEG Biofeedback, których zastosowanie opiera się na latach badań naukowych. Każdy z nich skupia się na innym profilu aktywności bioelektrycznej mózgu pacjenta i jest oparty na nieco innych założeniach neurofizjologicznych.
Protokół theta/beta (TBR)
Najdłużej stosowany i najlepiej przebadany protokół neurofeedbacku wykorzystywany u pacjentów z ADHD. Protokół ten polega na redukcji mocy fal theta (4–8 Hz) przy jednoczesnym wzmacnianiu fal beta (zazwyczaj w zakresie 12–21 Hz) – czyli na przestawieniu mózgu z trybu niedostatecznego pobudzenia w kierunku większej aktywności szybkiej, związanej z uwagą i kontrolą wykonawczą. Opublikowane w ostatnich latach metaanalizy potwierdzają skuteczność protokołu TBR przede wszystkim w grupie młodszych pacjentów, wskazując na poprawę umiejętności utrzymania uwagi i koncentracji u dzieci9. U dorosłych obraz diagnostyczny jest bardziej złożony. Nie u wszystkich pacjentów obserwuje się wyraźnie podwyższony stosunek fal theta/beta, tak jak ma to miejsce w grupie dzieci z ADHD1. W związku z tym protokół TBR może wykazywać mniejszą skuteczność w tej grupie, jeśli przed wprowadzeniem go nie został sporządzony indywidualny profil QEEG pacjenta.
Protokół SMR (sensorimotor rhythm)
Protokół nakierowany na wzmocnienie rytmu sensomotorycznego (12–15 Hz) w obszarze pasma czuciowo–ruchowego, głównie w środkowej części prawej półkuli mózgowej. Rytm SMR jest związany z utrzymaniem stanu spokojnego czuwania, w którym układ ruchowy jest rozluźniony, a mózg pozostaje w stanie skupienia i gotowości do działania. Protokół SMR znajduje szczególne zastosowanie w kontekście redukcji nadmiernej ruchliwości i poprawy kontroli impulsów. Aktualne metaanalizy wskazują, że dzięki zastosowaniu protokołu SMR następuje zmniejszenie objawów związanych z nadruchliwością, utrzymujące się nawet 12 miesięcy po zakończeniu sesji, co wskazuje na trwałość efektów uzyskanych w trakcie terapii neurofeedback8.
Warto dodać, że efekt protokołu SMR nie ogranicza się wyłącznie do redukcji nadruchliwości. Badanie Arnsa i in. (2014)2 wykazało, że u dorosłych pacjentów z ADHD trening SMR istotnie skracał latencję zasypiania i zmniejszał nasilenie problemów ze snem. Poprawa ta korelowała ze zmniejszeniem objawów nieuwagi, co sugeruje, że część efektu terapeutycznego SMR może mieć pośredni wpływ poprzez normalizację snu. Podobny, uspokajający wpływ treningu SMR na poziom lęku potwierdzono również u osób zdrowych (Liu i in., 2022)6, co dodatkowo umacnia wykorzystanie tego protokołu jako narzędzia wspierającego utrzymanie stanu spokojnej czujności.
Protokół SCP (slow cortical potentials)
Protokół oparty na uczeniu regulacji wolnych potencjałów korowych, czyli powolnych zmian elektrycznych poprzedzających procesy poznawcze i ruchowe. Pacjent uczy się zwiększać lub obniżać ogólny poziom pobudzenia korowego w zależności od wymaganej sytuacji. Protokół SCP ma za sobą długą historię badań klinicznych, a w terapii neurofeedback pacjentów z ADHD znajduje zastosowanie od początku XXI w. We wczesnym, kontrolowanym badaniu Heinricha i in. (2004)5 trening SCP, prowadzony w 25 sesjach w ciągu trzech tygodni, wiązał się z redukcją nasilenia objawów ADHD o ok. 25%, czemu towarzyszyły zmiany w zapisie potencjałów wywołanych. Badanie to stanowi jeden z pierwszych dowodów na neurofizjologiczne podłoże poprawy klinicznej po neurofeedbacku.
Aktualne metaanalizy czynią protokół SCP jedną z najskuteczniejszych niefarmakologicznych metod terapii ADHD u dzieci, porównywalną z TBR i SMR4.
Skuteczność protokołów neurofeedback w ADHD
Ocena skuteczności EEG Biofeedback w ADHD jest utrudniona przez wykorzystanie różnorodnych grup kontrolnych w badaniach: od grup biernie oczekujących na terapię, przez zastosowanie terapii niespecyficznych, aż po biofeedback pozorowany (sham control). Bezpośrednie zestawianie wyników między badaniami jest trudne, a wnioski wymagają zachowania szczególnej ostrożności interpretacyjnej.
Metaanaliza opublikowana przez Chiu i in. (2022)3, obejmująca 14 randomizowanych badań kontrolowanych z 718 uczestnikami, wykazała istotny statystycznie efekt w zakresie poprawy uwagi u osób z ADHD otrzymujących terapię EEG Biofeedback. Inne metaanalizy, w tym ta opublikowana przez Wu i in. (2024)9, wykazały potencjalną skuteczność interwencji niefarmakologicznych w leczeniu ADHD u dzieci. Wyniki badań przemawiają za holistycznym podejściem skoncentrowanym na pacjencie i podkreślają szczególną skuteczność protokołów TBR, SMR i SCP w terapii ADHD.
Trwałość efektów terapii – co wykazują badania długofalowe?
Jednym z argumentów przemawiających na korzyść neurofeedbacku jest trwałość jego efektów. Badania naukowe wykazują, że spersonalizowany neurofeedback oparty na indywidualnym profilu QEEG pacjenta przynosi poprawę pamięci roboczej utrzymującą się przez minimum rok od zakończenia terapii. Obserwuje się również poprawę uwagi po 6 miesiącach od ukończenia terapii (szczególnie w przypadku wykorzystania protokołu TBR) oraz redukcję nadruchliwości po 12 miesiącach (dla protokołu SMR)8.
Dla większości innych niefarmakologicznych interwencji w ADHD brakuje obecnie danych o ich długoterminowej skuteczności. Neurofeedback posiada tę przewagę nad innymi metodami, zwłaszcza u pacjentów, u których profil bezpieczeństwa i długoterminowe efekty są priorytetem.
Znaczenie indywidualizacji protokołów w terapii ADHD
Badania coraz wyraźniej wskazują, że wyniki neurofeedbacku są lepsze, gdy protokół terapeutyczny jest dopasowany do indywidualnego profilu QEEG pacjenta, a nie stosowany schematycznie u wszystkich osób z tą samą diagnozą7. Przeprowadzenie badania QEEG przed wprowadzeniem terapii neurofeedback nie tylko ułatwia dobór protokołu, ale może również pomóc zidentyfikować pacjentów, u których metoda ta może wykazać szczególną skuteczność.
W praktyce oznacza to, że efektywna terapia EEG Biofeedback w ADHD zaczyna się od dobrej diagnozy neurofizjologicznej. Badanie QEEG pozwala określić, jaki wzorzec dysregulacji dominuje u danego pacjenta. To z kolei wskazuje, który protokół ma szansę przynieść najlepsze efekty. Dwóch pacjentów z tą samą diagnozą kliniczną może wymagać zupełnie różnych protokołów, jeśli ich zapisy QEEG różnią się.
EEG Biofeedback w ADHD: narzędzie z potwierdzoną skutecznością
EEG Biofeedback w terapii ADHD ma ponad pięćdziesięcioletnią historię, rosnącą bazę dowodów naukowych i unikalne właściwości: udokumentowane, trwałe efekty, możliwość personalizacji protokołów terapeutycznych oraz brak poważnych i często występujących działań niepożądanych. Świadome wdrożenie neurofeedbacku wymaga jednak odpowiednich kompetencji, obejmujących znajomość podstawowych protokołów terapeutycznych, umiejętność interpretacji wyników badania QEEG oraz kontroli nad prowadzoną sesją i jej efektami.
AKSON Centrum Edukacji prowadzi dedykowane szkolenia z EEG Biofeedback I i II stopnia, obejmujące zastosowania kliniczne tej metody u pacjentów z ADHD. Zapraszamy do zapoznania się z ofertą szkoleniową i kontaktu ws. najbliższych terminów: marketing@akson–edu.pl.
WIEDZA, KTÓRA POMAGA.
AUTORKA: Weronika Redos – specjalistka neurokognitywistyki, autorka współpracująca z AKSON Centrum Edukacji
BIBLIOGRAFIA
Arns, M., Conners, C. K., & Kraemer, H. C. (2013). A decade of EEG Theta/Beta Ratio Research in ADHD: a meta-analysis. Journal of attention disorders, 17(5), 374–383. https://doi.org/10.1177/1087054712460087
Arns, M., Feddema, I., & Kenemans, J. L. (2014). Differential effects of theta/beta and SMR neurofeedback in ADHD on sleep onset latency. Frontiers in human neuroscience, 8, 1019. https://doi.org/10.3389/fnhum.2014.01019
Chiu, H. J., Sun, C. K., Fan, H. Y., Tzang, R. F., Wang, M. Y., Cheng, Y. C., Cheng, Y. S., Yeh, P. Y., & Chung, W. (2022). Surface electroencephalographic neurofeedback improves sustained attention in ADHD: a meta-analysis of randomized controlled trials. Child and adolescent psychiatry and mental health, 16(1), 104. https://doi.org/10.1186/s13034-022-00543-1
Enriquez-Geppert, S., Smit, D., Pimenta, M. G., & Arns, M. (2019). Neurofeedback as a Treatment Intervention in ADHD: Current Evidence and Practice. Current psychiatry reports, 21(6), 46. https://doi.org/10.1007/s11920-019-1021-4
Heinrich, H., Gevensleben, H., Freisleder, F.J., Moll, G.H., Rothenberger, A. (2004). Training of slow cortical potentials in attention-deficit/hyperactivity disorder: evidence for positive behavioral and neurophysiological effects. Biological Psychiatry, 55, Issue 7. https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2003.11.013
Liu, S., Hao, X., Liu, X., He, Y., Zhang, L., An, X., Song, X., & Ming, D. (2022). Sensorimotor rhythm neurofeedback training relieves anxiety in healthy people. Cognitive neurodynamics, 16(3), 531–544. https://doi.org/10.1007/s11571-021-09732-8
Ölçüoğlu R. (2025). Neurofeedback for ADHD: Exploring the Role of Quantitative EEG and Brainwave Modulation. Brain and behavior, 15(8), e70714. https://doi.org/10.1002/brb3.70714
Van Doren, J., Arns, M., Heinrich, H., Vollebregt, M. A., Strehl, U., & K Loo, S. (2019). Sustained effects of neurofeedback in ADHD: a systematic review and meta-analysis. European child & adolescent psychiatry, 28(3), 293–305. https://doi.org/10.1007/s00787-018-1121-4
Wu, G., He, Q., Li, D., Zhang, Z., Miao, J., & Shu, Y. (2024). Comparative Efficacy of Neurofeedback Interventions for Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children: A Network Meta-Analysis. Brain and behavior, 14(12), e70194. https://doi.org/10.1002/brb3.70194